Heraldry of the World

The largest heraldry site on the net, with presently coats of arms on-line !

You are here : Home > Europe > the Netherlands

 

HET WAPEN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN.

Het Rijkswapen is identiek aan het wapen van het staatshoofd en is voor het laatst in 1980 vastgesteld bij het KB van 23 april 1980 nr 3. Het besluit omvat een aantal artikelen, waarvan het eerste luidt:
"In azuur, bezaaid met blokjes van goud, een leeuw van goud, gekroond met een kroon van drie bladeren en twee parelpunten van hetzelfde, getongd en genageld van keel, in de rechtervoorklauw opgeheven houdende in schuinlinkse stand een zwaard van zilver met gevest van goud en in de linker- een bundel van zeven pijlen van zilver met punten van goud, de pijlen te zamen gebonden met een lint mede van goud."

Dit artikel beschrijft dus het eigenlijke wapen. De twee volgende artikelen beschrijven de uitwendige versieringen:
"Aan het in het vorige artikel omschreven wapen kunnen de navolgende uitwendige versierselen worden toegevoegd: a tot dekking van het schild de Koninklijke kroon gelijk aan die welke tot dusverre door de Koningen der Nederlanden is gevoerd; b als schildhouders twee leeuwen van goud, getongd en genageld van keel; c het devies 'Je maintiendrai' in Latijnse letters van goud op een lint van azuur."
en
"Het in artikel 1 omschreven wapen, voorzien van zijn uitwendige versierselen kan worden geplaatst op een mantel van purper, geboord van goud, gevoerd met hermelijn, opgebonden met koorden eindigende in kwasten, beide van goud, en gedekt door een baldakijn van purper, geboord van goud en dragende de Koninklijke kroon."

Oorsprong/Verklaring:

Het wapen van Nederland, het Rijkswapen, is een combinatie van het stamwapen van Nassau en de pijlen en het zwaard van het wapen van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De wapenspreuk is afgeleid van de wapenspreuk van de Oranje's. De verschillende onderdelen en de geschiedenis van het wapen worden hieronder behandeld.

Voor 1582.
De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Nassau.
De Bataafse Republiek.
Het Koninkrijk Holland.
Na 1814.

Voor 1582.

In de Middeleeuwen vormde het gebied van het huidige Nederland geen staatkundige eenheid. Het gebied vormde een onderdeel van het Duitse Rijk, het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Het gebied was verdeeld in een aantal graafschappen, hertogdommen, bisdommen en gebieden die direct onder Keizerlijk gezag vielen. Het was, kortom, een lappendeken. Een wapen voor het gehele gebied bestond derhalve dan ook niet. De wapens voor de verschillende onderdelen, later meestal provincies geworden, staan onder de respectievelijke provincies beschreven.

In de loop van de 14e en 15e eeuw begon hier langzaam verandering in te komen. De hertogen van Bourgondie verkregen in die tijd steeds meer bezittingen in de Lage Landen. Filips de Goede, hertog van Bourgondie en graaf van Vlaanderen, verwierf in 1430 ook Brabant en Limburg. In 1423 verkreeg hij ook de Hollandse erfenis, die behalve Holland ook Friesland, Zeeland en Henegouwen omvatte. Onder zijn opvolgers in de 15e en 16e eeuw werd het gebied steeds meer uitgebreid, hetzij door verovering, hetzij door aankoop. Uiteindelijk kwam in 1543 Gelre in bezit van Karel V. Hierdoor ontstond een aaneengesloten gebied, dat het huidige Nederland, Belgie en Luxemburg omvatte, met uitzondering van Luik.

Hoewel de gewesten een gezamelijke vorst hadden, bleven ze staatkundig min of meer onafhankelijk. Pas in 1548 werden de Lage Landen een bestuurlijke eenheid. Al sinds 1463 bestonden de Staten Generaal, een vergadering van de gewestelijke Staten, die de jaarlijkse verplichtingen tegenover de landsheer moesten regelen. Een wapen voor het hele gebied bestond niet.De landsheer voerde meestal een zeer gecompliceerd wapen, waarop de wapens van de verschillende gewesten verenigd waren.

In 1572 kwamen Holland en Zeeland in opstand tegen Filips II, in 1576 gevolgd door de overige gewesten. Zij namen als symbool een leeuw met in de opgeheven rechterklauw een zwaard. Dit symbool werd overigens niet als wapen gebruikt, maar werd afgebeeld op munten en zegels. Ook de afzonderlijke steden namen deze leeuw over als symbool.

Ook de Staten Generaal namen in 1579 een zegel in gebruik, waarop deze leeuw voorkwam. Op dit zegel houdt de leeuw tevens 17 pijlen in de linkerklauw (zie figuur). Deze pijlen symboliseerden de 17 gewesten. De pijlen werden bijeen gehouden door een lint met daarop de letters Concordia (eendracht). Dit zegel is in gebruik gebleven tot 1795, ondanks dat het aantal gewesten inmiddels was teruggebracht tot 7.


Het zegel van de Staten Generaal met de leeuw met 17 pijlen. (Uit De Vries, 1995, blz 32)

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Na de afzwering van Filips II werd in eerste instantie getracht een andere vorst te vinden. Deze werd in 1582 gevonden in de persoon van Frans van Anjou, broer van de koning van Frankrijk. Hij nam als wapen een zeer gecompliceerd wapen aan, met de Franse lelies gekwartileerd met de wapens van de verschillende gewesten (zie figuur). Dit wapen is tot zijn dood in 1584 gebruikt. Hierna werd geen koning meer gezocht en werden de Nederlanden een republiek.

In de tijd van de Republiek hadden de gewestelijke Staten grote zelfstandigheid. Zij voerden meestal de oude landswapens. De Staten Generaal voerden de buitenlandse politiek en vormden het overkoepelende regeringsorgaan. De Staten Generaal namen de leeuw uit hun zegel op in het wapen en stelden de kleuren in 1591 vast als rood op goud (de Hollandse kleuren dus). Niet alleen was Holland het belangrijkste gewest, door de oorlog met Spanje hadden de Staten Generaal ook maar weinig macht buiten de Hollandse gebieden. In 1606 werd het aantal pijlen officieel vastgesteld op 7.

Tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) werden twee aanziende leeuwen als schildhouders toegevoegd. De kroon was een driebladerige kroon. Deze compositie bleef tot 1795 in gebruik.

Nassau.

In de verschillende gewesten werd de landsheer vaak vertegenwoordigd door zijn plaatsvervanger of stadhouder. Deze situatie bleef ook tijdens de Republiek gehandhaafd, ook al was er formeel geen sprake meer van een landsheer. De verschillende gewesten hadden verschillende stadhouders, alhoewel de voornaamste familie, de Oranje-Nassau's wel getracht hebben om in alle gewesten benoemd te worden. Pas in 1747 werd het stadhouderschap erfelijk in alle gewesten voor de Oranje-Nassau's.

De voorname rol van de Nassau's in de Republiek is met name terug te voeren op Willem I de Zwijger, stadhouder van Holland en Zeeland. Maar ook in de voorgaande eeuwen waren de Nassau's een invloedrijke familie in de Nederlanden.

Het stamwapen van Nassau is bekend vanaf de 12e eeuw en vertoont een gouden leeuw, getongd en genageld van rood , op een blauw veld, bezaaid met blokjes van goud. Als helmteken werd een vlucht gevoerd, waarop een witte balk met groene lindebladeren.

Dit stamwapen Nassau werd in de loop der eeuwen vaak vermeerderd met wapens van andere gewesten, waarover de Nassau's het gezag voerden. De tak die in Nederland stadhouder zou worden voerde bijvoorbeeld Nassau gekwartileerd met Vianden. Later werden oa de aanziende leeuw van Katzenelnbogen en de twee gaande leeuwen van Diez toegevoegd. Dit wapen werd bijvoorbeeld gevoerd door Willem de Rijke, vader van Willem de Zwijger (zie hieronder, zonder helmen).

Willem de Zwijger verkreeg in 1544 de erfenis van zijn neef Rene van Chalons. Deze erfenis omvatte oa het prinsdom Oranje in zuid Frankrijk. Sindsdien heet de tak Oranje-Nassau (een prins is hoger dan een graaf, dus werd Oranje voor Nassau geplaatst). Zijn wapen werd vervolgens gecombineerd met het wapen van Rene van Chalons. Ook nam hij de wapenspreuk 'Je maintiendray Chalons' op als 'Je mainteindray Nassau'. Tevens nam hij de wapens op van Veere (eigenlijk Borssele) en Buren, aangezien hij het markgraafschap Veere had aangekocht en tevens graaf van Buren was. Het onderstaande wapen bestaat dan ook uit: I Nassau, II Katzenelnbogen, III Vianden, IV Dietz, het hartschild bestaat uit het wapen van Chalons, namelijk i en iv Chalons, ii en iii Oranje en een harschild van Geneve. Boven het hartschild Borssele en onder Buren. De helmen en de spreuk ontbreken.

De Nassause leeuw wordt nog steeds gebruikt door de leden van het Koninklijk Huis, meestal vermeerderd met de wapens van de verschillende stamgebieden. Het wapen is tijdens de regering van Willem III van Nassau, koning van Engeland, ook opgenomen in het Engelse koninklijke wapen. Tijdens zijn opvolgers is het echter weer verdwenen.

In Nederland komt de Nassause leeuw verder niet veel voor, alleen in Dodewaard, in Duitsland des te meer. Het komt oa voor in het wapen van de stad Nassau, zie de vele referenties aldaar.
Verder komt het gehele Nederlandse wapen nog voor in het wapen van de Hofstra Universiteit bij New York. De geschiedenis daarvan is te veinden op site van deze universiteit.

De Bataafse Republiek.

Na de vorming van de Bataafse Republiek in 1795 werd het wapen gewoon gehandhaafd. Wel verscheen op munten en zegels een voorstelling van de Nederlandse Maagd met naast zich een leeuw, die de Nederlandse vlag draagt.

Pas in 1802 werd het wapen beschreven en voor het eerst ook officieel vastgesteld. De voorstelling was identiek aan het oude wapen, alleen was het aantal pijlen nu niet vastgesteld en waren de kleuren omgewisseld, dwz een rood veld met een gouden leeuw. Dit wapen is in gebruik geweest tot 1805, toen het Koninkrijk Holland werd gesticht.

Het Koninkrijk Holland.

In 1805 werd het Koninkrijk Holland gesticht door Napoleon, die zijn broer Lodewijk tot koning benoemde. Tevens werd het nieuwe wapen vastgesteld. Het wapen bestond uit het wapen van Nederland, gekwartileerd met de Franse adelaar.


Wapen van het Koninkrijk Holland. (uit De Vries, 1995, blz 40)

Het wapen van de koning was identiek, alleen konden rond het schild diverse versierselen worden geplaatst, zoals ordetekenen, helm, kroon en werd het geheel geplaatst op een baldakijn.

Het Koninkrijk Holland werd, door het eigenzinnig optreden van Lodewijk, in 1810 door Napoleon opgeheven. Nederland werd een integraal deel van Frankrijk en er werd geen wapen meer voor het gebied gebruikt.

Na 1814.

In 1814 werd in eerste instantie het oude wapen van de Republiek weer in ere hersteld. In 1815 werd voor het eerst het Rijkswapen vastgesteld, tegelijkertijd met het Koninklijk wapen (de verschillen zitten alleen in de uitwendige versieringen). Het wapen was een combinatie van het wapen van de Republiek en het wapen van Nassau, inclusief de spreuk, waarbij Nassau werd weggelaten. Dit is het wapen, zoals dat ook nu nog wordt gebruikt. Als schildhouders werden twee aanziende leeuwen van natuurlijke kleur, gekroond van goud, gekozen. Op het schild werd de koninklijke kroon geplaatst.

Hoewel er officieel onderscheid was tussen het Rijkswapen (alleen het schild met een kroon) en het Koninklijk wapen, werd vrijwel altijd het laatste wapen gebruikt. Het Rijkswapen werd alleen door een paar instanties gebruikt.

Willem II plaatste het geheel op een mantel met baldakijn, maar wijzigde verder niets aan het wapen. Pas in 1907 verviel het onderscheid tussen Rijks- en Koninklijk wapen. Tegelijkertijd werden de leeuwen van goud en werden het gewone leeuwen, ipv aanziende leeuwen. Het wapen is sindsdien niet veranderd, alleen in 1980 opnieuw bevestigd.

Literatuur : De Vries, 1995; Van der Laars, 1913



Home © Ralf Hartemink 1996, ->

See also my other sites Food-Info.net and Food Dictionary



Disclaimer:
This site is private and non-commercial. All sources are mentioned when known. If you own copyrights to the information provided and are not mentioned, please contact the webmaster.

The information (texts or pictures) of this site may be used for private purposes but only after permission of the webmaster and with credit/link to this site. Be aware that for many non-commercial purposes permission of the (municipal) council to which the arms belong is needed ! When not sure, contact the council.
Use of the images in Wikipedia is allowed with reference to this site and/or the original source as mentioned on the site. Use template {{ngw}} for Dutch images and {{ngw2}} for non-Dutch images and always add original source. It is not allowed to use texts of this site on Wikipedia without permission !

For commercial purposes permission of the council as well as the webmaster of this site is always needed. The webmaster of this site is not responsible for commercial use of the material provided.
Disclaimer last changed on April 29, 2008 (addition Wikipedia templates), previous change January 2007 (addition Wikipedia text), previous change 2001.